کروموزوم

(به انگلیسی: Chromosome)(معادل فارسی فامتن^[۱]) کروموزوم به معنی جسم رنگی است که اولین بار در سال ۱۸۸۸ بوسیله والدیر بکار گرفته شد. هماکنون این واژه برای نامیدن رشتههای رنگپذیر و قابل مشاهده با میکروسکوپهای نوری بکار میرود^[۲][۳] که از همانندسازی و نیز بهم پیچیدگی و تابیدگی هر رشته کروماتین اینترفازی در سلولهای یوکاریوتی تا رسیدن به ضخامت ۱۰۰۰ تا ۱۴۰۰ نانومتر ایجاد میشود. در پروکاریوتها نیز ماده ژنتیکی اغلب به حالت یک کروموزوم متراکم میشود. در برخی باکتریها علاوه بر کروموزوم اصلی که اغلب ژنها را شامل میشود کروموزوم کوچک دیگری که بطور معمول آن را پلاسمید مینامند، قابل تشخیص است گر چه تعداد کمی از ژنها بر روی پلاسمید قرار دارند.

اما از آنجا که در بیشتر موارد ژنهای مقاومت به آنتیبیوتیکها بر روی آن جایگزین شدهاند، از نظر پایداری و بقای نسل باکتری اهمیت زیادی دارد. کروماتین در ساختمان کروموزوم به شکل لوپ دیده میشود. لوپها توسط پروتئینهای اتصالی به DNA که مناطق خاصی از DNA را تشخیص میدهند پابرجا میماند. سپس مراحل پیچ خوردگی نهایتاً نوارهایی را که در کروموزومهای متافازی دیده میشود ایجاد میکند. هر تیپ کروموزومی یک نوع نواربندی اختصاصی را در ارتباط با نوع رنگ آمیزی نشان میدهد. این رنگ آمیزیها منجر به مشخص شدن تعداد و خصوصیات کروموزومهای هر گونه از موجودات زنده میگردد؛ که این خصوصیات تعدادی و مورفولوژیک کروموزومها را کاریوتیپ مینامند.

یا به زبان ساده میتوان کروموزومها را به بستههای مواد ژنتیکی تشبیه کرد که درون هستهٔ سلولها ذخیره شدهاند؛ و در واقع به شکل مولکولهای دیانای همراه با پروتئینها هستند که به این بستهها فامتن یا کروموزوم گفته میشود.

هر انسان در مجموع ۴۶ کروموزوم دارد که هنگام لقاح نصف میشود. از این ۴۶ کروموزوم دو کروموزوم جنسی اند و جنسیت را مشخص میکنند. هر انسان به هنگام لقاح ۲۳ کروموزوم از اسپرم پدر و ۲۳ کروموزوم ازتخمک مادر دریافت میکند. سلولهای تخمک و اسپرم هاپلوئید هستند یعنی دارای یک سری از هر کروموزومند.
سلولهای پروکاریوتی (پیش هستهای باکتریها) معمولاً دارای یک کروموزوم میباشند. البته باکتریهایی هم هستند که دارای چند کروموزوم میباشند اما این باکتریها نادر هستند. کروموزوم باکتریها به صورت حلقوی است. باکتریها (و برخی مخمرها) علاوه بر کروموزوم اصلی دارای یک یا چند پلاسمید نیز میباشند. انسان سالم دارای ۲۳ جفت کروموزم است. ۲۲ جفت کروموزوم که تعیینکننده منشهای ارثی به غیر از جنس (نر و ماده) است و اتوزوم (خودتن) نامیده میشود. یک جفت دیگر را کروموزوم جنسی میگویند. کروموزومهای جنسی در مردان طبیعی به صورت XY و در زنان طبیعی XX است.

کروموزوم همتا (که به آن همولوگ نیز گفته میشود) جفت کروموزومهایی هستند که با ژنهای با ویژگیهای مشابه درجایگاه کروموزومی متناظر از لحاظ طول، موقعیت سانترومر (میان پار) و الگوی رنگ آمیزی مشابه هستند. یک کروموزوم همتا یک کروماتید از ارگانیسم مادر و یک کروماتید از ارگانیسم پدر به ارث میبرد0.^[۱] هر یک از کروموزومها در یک جفت حاوی ویژگیهای مشابه بیولوژیکی مانند رنگ چشم در جایگاه کروموزومی مشابه بر روی کروموزوم است. با این حال هر یک میتواند دارای اللهای یکسان (مثلاً هر دو الل برای چشم آبی رنگ) یا اللهای متفاوت (به عنوان مثال، یک آلل برای چشم آبی و یک آلل برای چشم قهوهای) برای هر ویژگی باشد.

کروموزومهای همتا معمولاً هم طول هستند به جز کروموزومهای جنسی در گونههای مختلف، که در آن کروموزوم X بطور قابل توجهی بزرگتر از کروموزوم Y است. این کروموزومهای جنسی تنها مناطق کوچکی از همسانی را به اشتراک میگذارند.

انسان دارای ۲۲ جفت کروموزوم غیر جنسی همولوگ (به نام اتوزوم) و یک جفت کروموزوم جنسی است که در مجموع ۴۶ کروموزوم در یک انسان ژنتیکی سالم را به وجود میآورد. هر عضو از این جفتها یکی از پدر و یکی از مادر به ارث برده است. علاوه بر ۲۲ جفت همولوگ اتوزوم، جنس مؤنث دارای یک جفت کروموزوم جنسی (هردو X) و در جنس مذکر یک کروموزوم X و یک کروموزوم Y است.

پلوئیدی

پلوئیدی تعداد نسخههای همولوگ از هر کروموزوم در یک ارگانیسم است. اگر کروموزومهای یک ارگانیسم را به مجموعههای کاملاً غیر همولوگ دستهبندی کنیم، پلوئیدی تعداد اعضای هر کدام از این مجموعه مجموعهها خواهد بود.

کروماتیدهای خواهر

در میوز کروماتیدهای خواهر دو کپی مشابه از یک کروماتید هستند که توسط یک سانترومر به یکدیگر متصل هستند. این باعث میشود هر یک از چهار گامت حاصل، ترکیب ژنتیکی منحصر به فردی از والدین را داشته باشد ایجاد تنوع ژنتیکی میشود.

چندعبارت به منظور تسليت گفتن وابراز تاثر در زبان انگليسي✏️...